• Halicilik_01.jpg
  • Halicilik_02.jpg
  • Halicilik_03.jpg
  • Halicilik_04.jpg

Halıcılığın Üretim Süreci

Adıyaman'da dokunan halılar 2 grupta incelenebilir:
- Dağ köylerinde dokunan halılar halkın ihtiyacına cevap verebilecek nitelikte uzun tüylü ve kaba dokumalardır. Genellikle 1,2x2 m. ebadında çift sıra halinde dokunan halılar yere serilebildiği gibi içi yün veya pamukla ya da samanla doldurularak yastık yapımında da kullanılır.

- İlçe merkezleri ve yakın köylerde geleneksel malzemelerle dokunan narin halılar yurt dışına ihraç edilmesi nedeniyle daha modern çizgilere sahiptir. 10 cm2'sinde 35 ila 45 arası düğüm bulunan ve tüy yüksekliği kısa olan halılar sipariş üzerine üretilir ve genellikle büyük şehirlerle yurt dışına satılır. Genelde 6 ila 8 m2 civarındaki ebatlarda dokunan halılar istek üzerine çok daha büyük ebatlarda da üretilebilinir.

Halılarda kullanılan temel renkler; sarı, mavi, kırmızı, yeşil, lacivert, kahve ve kremdir. Müşteri talebine göre, ara tonlarla birlikte kullanılan renk sayısı artırılabilir. Geçmişte ağırlıklı olarak çiçek, yaprak, ağaç gibi bitkisel desenler, çeşitli geometrik motifler ve hayvan figürlerinin işlendiği halılar, günümüzde talebe göre daha modern desenlerle dokunabilmektedir.

Geleneksel üretim tarzında, halı ve kilimin belli başlı hammaddesi olan yünün çeşitli aşamalardan geçmesi gerekir. Adıyaman halılarının özelliği yüzlerce yıldan bu yana her aşamada doğal yöntemlerin kullanılmasıdır. Köylerde genelde ilkbaharda kırkılan yünler yıkanıp kurutulduktan sonra yün tarağında taranır. Daha sonra iğ adı verilen aletlerde döndürülüp büküm verilen yünler çıkrıkta sarılarak kullanılmaya hazar hale getirilir. Halı dokumada kullanılan ipler, çeşitli bitkilerden elde edilen kökboyalarla renklendirilir. Çileler haline getirilen yünler doğal yöntemlerle boyandığından dokunan halıların ömrü de oldukça uzundur.

Yörede kullanılan tezgahlar değişkenlik gösterir. Yer tezgahların kullanıldığı gibi germe tipi tezgahlar da kullanılır. Çözgü adı verilen dikey ipliklerin tezgaha çekilmesi ile dokuma işlemi başlar. Dokunacak halının ebat ve desenine göre çekilen ipliklerin gerginliğinin ayarlanmasının ardından atkı adı verilen yatay iplik atılır ve havın, yani halının tüyünü oluşturacak renkli ipliklerin düğümlenmesine başlanır. Halıyı oluşturacak havlar makasla kesilir. Bir sıranın düğümlenmesi tamamlandığında kirkit adı verilen aletle atılan düğümler halıya sıkıştırılır. Halı dokumayı bitirirken önce halının toprakçalık da denilen kilim bölümü dokunur, sonra çiti örgüsü yapılır ve en son olarak da başlangıçtaki kadar (Genelde 10 cm.) saçak payı bırakıldıktan sonra halı makasla kesilerek tezgahtan çıkarılır.

Halı dokumacılığı sabır gerektiren yorucu bir süreçtir. Bir halı günde 8 saat çalışan 3 kişi tarafından ancak 1 ayda bitirilebilir. Halıların dokumadan sonraki durağı kalite kontrol ve tamirat atölyeleridir. Atölyelerde kontrolü yapılan, düğüm ve renk hataları giderilen, kirkit darbesi sırasında yırtılan çözgü iplikleri tamir edilen halılar kısa kenarlarına deri dikilmesinin ardından tüketicilere olan yolculuğuna çıkar.

Halı dokunurken atkı geçişlerinde kenarların çekilmemesine, ön ve arka yüzeyde atkı çıkıntılarının olmamasına dikkat edilir. Düğüm sıklığı, kalitesi ve desen uyumu sağlayacak şekilde kirkit vuruşu ayarlanır. Aynı zamanda kirkitin atkı ipliklerine zarar vermesine engel olmaya özen gösterilir. Düğüm sayısının kaliteye uyumu atölyenin şefi tarafından sık sık kontrol edilir. Halının yüzeyi hep aynı ayarda ve keskin makasla düzgün olarak kesilir.

Halı dokumada kullanılan malzemeler şunlardır:

Kirkit: Halı dokumada çözgüler arasına enine geçirilen atkıların sıkıştırılmasını ve düğümlerin dokunacak halının kalitesine göre yerleştirilmesini sağlayan dişli alettir. Genellikle metal veya sert ağaçlardan yapılır. Tarak görünümündeki kirkitlerin dişlerinin atkılar arasında kolayca hareketini sağlamak için bir de sapı vardır. Dokunacak halının kalitesine göre çözgü ipliklerinin aralarındaki mesafe değişik olduğundan, kirkitlerin diş sıklığı da farklıdır. İnce dokunuşlu halılar için ince dişli, kaba dokunuşlu halılar için kalın dişli kirkit kullanılır. Kirkit kullanırken, dokunan halının her tarafına aynı kuvvet ile vurularak sıkıştırma işlemi yapılmalıdır. Kirkit vuruşundaki kuvvet farkı, halının bazı yerlerinin çok bazı yerlerinin ise az sıkışmasına dolayısı ile halının kalitesinin düşmesine sebep olabilir.

Bıçak: Dokuma sırasında, fazla gelen atkı veya çözgü ipine bağlanan düğümleri kesmeye yarar. Avuç içine sığabilecek büyüklükte olan halı bıçaklarının sap kısımları ağaçtan yapılır. Ağızları, ancak ipleri kesecek kadar bilenir. Halı dokurken bıçak kullanımı halı dokuyan kişiye kolaylık sağlar. Bıçakla ilmeleri keserken bıçak yukarıdan aşağıya doğru vurularak kesim yapılmalıdır. Böylece ilmeler çözgü tellerine düzgün bir şekilde oturur, ilmeler aynı boyda kesilmiş olur ve ilmelerin arkaları halının arkasında düzgün bir yüzey oluşturarak halının kalitesini arttırır.

Ayarlı Kırkım Makası: Hav yüksekliğinin halının her yerinde aynı olması için tasarlanan bir çeşit makastır. Bu makaslar halı dokunmaya başlamadan önce ayarlanır ve halı dokuma işi bitene kadar ayarı değiştirilmez. Bir halı, ayarlanan makastan başka bir makasla kesilmez. Dokunan halı her düğüm sırasından sonra kesilmelidir. Eğer 3-4 sırada bir kesilirse bu keseni zorlayacağı gibi havlı yüzeyde bozulmalara da sebep olur. Bu durum ise halının kalitesini olumsuz yönde etkiler.

İpekyolu Kalkınma Ajansı 2010 yılı İktisadi Gelişme Mali Destek Programı kapsamında hazırlanan bu yayının içeriği İpekyolu Kalkınma Ajansı ve/veya Kalkınma Bakanlığı’nın görüşlerini yansıtmamakta olup, içerik ile ilgili tek sorumluluk Gaziantep Ticaret Odası’na aittir.